Thứ Hai, 18/1/2021
Hotline: 02466615539. Email: tccsnd@hvcsnd.edu.vn
Tọa đàm về một số thuật ngữ tội phạm học

Tham dự buổi tọa đàm có các nhà khoa học hàng đầu trong lĩnh vực nghiên cứu về tội phạm học ở Việt Nam như: GS.TS. Nguyễn Ngọc Hoà – Phó hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội, Phó tổng biên tập Tạp chí Luật học;GS.TS. Đỗ Ngọc Quang - Viện trưởng Viện nghiên cứu tư vấn chính sách, pháp luật và phát triển; GS.TS. Hồ Trọng Ngũ - Uỷ ban quốc phòng an ninh của Quốc hội; PGS.TSKH. Lê Cảm - Giám đốc Trung tâm luật hình sự, tội phạm học – Khoa luật Đại học quốc gia Hà Nội; PGS.TS. Nguyễn Tất Viễn - Giám đốc nhà xuất bản Tư pháp; PGS.TS. Lê Thị Sơn, Phó hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội, Thư kí toà soạn Tạp chí Luật học; TS. Nguyễn Ngọc Chí - Khoa luật Đại học quốc gia Hà Nội; TS. Phạm Văn Tỉnh - Viện nhà nước và pháp luật, Viện khoa học xă hội Việt Nam.

Mở đầu, GS.TS. Nguyễn Ngọc Hoà, chủ tọa buổi tọa đàm đă nêu rõ: Mục đích của cuộc tọa đàm là tập trung làm rõ thực tế sử dụng một số thuật ngữ trong tội phạm học hiện nay ở nước ta, không đi sâu trao đổi về nội dung chi tiết của các khái niệm, thuật ngữ. Trên cơ sở đó, các nhà khoa học cùng nhau trao đổi để có thể thống nhất được cách sử dụng một số thuật ngữ khoa học của tội phạm học. Trong trường hợp không đạt được sự thống nhất thì các nhà khoa học cũng cho ý kiến về việc chấp nhận các cách sử dụng khác nhau về thuật ngữ khoa học nào đó.

GS.TS. Nguyễn Ngọc Hoà cũng hướng cuộc tọa đàm vào các vấn đề chính sau:

– Về cách hiểu khái niệm “tội phạm” trong tội phạm học và phân biệt khái niệm này với khái niệm “tội phạm” được sử dụng trong khoa học luật hình sự.

– Về cách hiểu khái niệm “tình hình tội phạm” – hiểu theo nghĩa là tình hình của hiện tượng tội phạm hay theo nghĩa là khái niệm trong tội phạm học tương ứng với khái niệm tội phạm trong luật hình sự.

– Về cách hiểu cụm từ “nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm”; “nguyên nhân và điều kiện của tội phạm”, “nguyên nhân của tội phạm”…

– Về cách sử dụng các cụm từ “đấu tranh phòng, chống tội phạm”; “đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm”; “phòng ngừa tội phạm”…

Sau đây tác giả xin tóm lược các ý kiến trao đổi của các nhà khoa học trong buổi toạ đàm theo các nội dung trên.

1. Về cách hiểu khái niệm “tội phạm” trong tội phạm học

Theo GS.TS. Nguyễn Ngọc Hoà cần phân biệt rõ khái niệm “tội phạm” được sử dụng trong khoa học luật hình sự và khái niệm “tội phạm” được sử dụng trong tội phạm học. Cả hai lĩnh vực khoa học này đều nghiên cứu về tội phạm nhưng dưới những góc độ khác nhau. GS.TS. Nguyễn Ngọc Hoà cũng chỉ rõ trong ngôn ngữ của một số quốc gia, cùng thuật ngữ chỉ “tội phạm” nhưng trong khoa học luật hình sự và trong tội phạm học, các nhà nghiên cứu đă sử dụng các thuật ngữ khác nhau. Ví dụ, trong tiếng Đức, thuật ngữ “Straftat” hoặc “Delikt” được sử dụng trong khoa học luật hình sự để chỉ tội phạm (hành vi phạm tội), còn thuật ngữ “Kriminalität” cũng có nghĩa là “tội phạm” thì được sử dụng trong tội phạm học. Trong tiếng Anh, thuật ngữ “Ofence” hoặc “Criminal offence” thường được sử dụng trong luật hình sự để chỉ tội phạm, còn thuật ngữ “Crime” thường được sử dụng trong tội phạm học. Trong tiếng Pháp, các thuật ngữ “Infraction” hoặc “Délit” thường được sử dụng trong khoa học luật hình sự, còn thuật ngữ “Criminalité” được sử dụng trong tội phạm học.

Ở nước ta hiện nay, thuật ngữ “tội phạm” được sử dụng trong khoa học luật hình sự. Còn trong tội phạm học, nhiều nhà nghiên cứu thường không sử dụng thuật ngữ “tội phạm” mà sử dụng thuật ngữ “tình hình tội phạm”. Như vậy, khái niệm tình hình tội phạm được sử dụng trong tội phạm học theo hai nghĩa khác nhau:

– Tình hình tội phạm được sử dụng trong tội phạm học tương đương với khái niệm tội phạm được sử dụng trong luật hình sự

– Tình hình tội phạm được sử dụng trong tội phạm học để chỉ trạng thái và xu hướng vận động của hiện tượng tội phạm. Bởi vậy, việc trao đổi làm rõ khái niệm “tội phạm” được sử dụng trong tội phạm học và phân biệt với khái niệm “tội phạm” dùng trong khoa học luật hình sự, cũng như phân biệt với các khái niệm “tình hình tội phạm” sẽ có ý nghĩa vô cùng quan trọng.

Theo quan điểm của PGS.TS. Lê Thị Sơn, trước hết chúng ta cần xuất phát từ khái niệm “tội phạm”. PGS.TS. Lê Thị Sơn khẳng định: Tội phạm học là hệ thống tri thức của loài người trong quá trình đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm. Một khi đă thừa nhận đây là hệ thống tri thức lí luận chung của nhân loại thì cần xem xét các khái niệm trong tội phạm học vừa phù hợp với thuật ngữ tiếng Việt, vừa phải phù hợp với quan điểm khoa học quốc tế. PGS.TS. Lê Thị Sơn cho rằng “tội phạm” vừa là đối tượng nghiên cứu của khoa học luật hình sự, vừa là đối tượng nghiên cứu của tội phạm học. Tuy nhiên, khái niệm “tội phạm” trong hai lĩnh vực khoa học này là khác nhau. Trong khi khoa học luật hình sự nghiên cứu tội phạm trên cơ sở phân tích các dấu hiệu (đặc điểm) của hành vi phạm tội (các dấu hiệu pháp lí hình sự của tội phạm) thì tội phạm học lại nghiên cứu các hành vi phạm tội thực tế đă xảy ra. Hơn nữa tội phạm học nghiên cứu tội phạm như là hiện tượng xă hội của số đông hành vi phạm tội cũng như số đông người thực hiện hành vi phạm tội trong phạm vi thời gian và vùng lănh thổ (ngành) cụ thể. Như vậy, khái niệm “tội phạm” dưới góc độ tội phạm học phải được hiểu là hiện tượng xă hội của nhiều người (Massenphänomen hay Makrophänomen).(1) Đây chính là khái niệm cơ bản được sử dụng trong tội phạm học chứ không phải là khái niệm “tình hình tội phạm” như một số quan điểm của các nhà nghiên cứu tội phạm học nước ta từ trước đến nay. PSG.TS. Lê Thị Sơn cũng đă phân tích việc sử dụng khái niệm “tội phạm” trong khoa học luật hình sự và tội phạm học trong ngôn ngữ của một số quốc gia. Ví dụ, trong tiếng Đức, thuật ngữ “Straftat” được sử dụng trong khoa học luật hình sự để chỉ tội phạm (hành vi phạm tội), còn thuật ngữ “Kriminalität” được sử dụng trong tội phạm học. Trong tiếng Anh, thuật ngữ “Crime” được sử dụng chung trong cả luật hình sự và cả trong tội phạm học.

PGS.TS. Lê Thị Sơn cũng không đồng ý với quan điểm là trong tội phạm học, khái niệm “tội phạm” và khái niệm “tình hình tội phạm” được hiểu như nhau. PGS.TS. Lê Thị Sơn cho rằng không thể đồng nhất hai khái niệm “tội phạm” và “tình hình tội phạm” được với khái niệm “tội phạm” trong tội phạm học dùng để chỉ hiện tượng xă hội của nhiều người (hay nhiều vụ việc) phạm tội còn khái niệm “tình hình tội phạm” là khái niệm chỉ diễn biến (động thái) của các hiện tượng xă hội – ở đây là các hiện tượng tội phạm. Trong ngôn ngữ của nhiều nước thì hai khái niệm này cũng được phân biệt rất rõ. Ví dụ: Trong tiếng Anh, khái niệm “tội phạm” là “crime”, còn khái niệm “tình hình tội phạm” là “situation of crime”, trong tiếng Đức, khái niệm tội phạm là “Kriminalität” còn khái niệm tình hình tội phạm là “Situation der Kriminalität”; trong tiếng Pháp, khái niệm tội phạm là “Criminalité” còn khái niệm tình hình tội phạm là “Situation de la criminalité.(2)

GS.TS. Hồ Trọng Ngũ cũng đồng quan điểm với PGS.TS. Lê Thị Sơn coi “tội phạm” là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học như: Khoa học luật hình sự, tội phạm học, tâm lí học tội phạm hay xă hội học tội phạm. Tuy nhiên, khái niệm “tội phạm” được sử dụng trong khoa học luật hình sự và khái niệm “tội phạm” được sử dụng trong tội phạm học phải khác nhau. GS.TS. Hồ Trọng Ngũ cũng cho rằng các khái niệm, thuật ngữ trong tội phạm học phải được xây dựng vừa trên nền tảng tiếng Việt, vừa phải nghiên cứu, tiếp thu có chọn lọc cách sử dụng ngôn ngữ quốc tế để làm giàu cho ngôn ngữ tiếng Việt, có trường hợp chúng ta phải chấp nhận sử dụng ngôn ngữ nước ngoài đă phổ biến thay cho tiếng Việt nếu như không thể tìm được thuật ngữ tiếng Việt tương đương. Đặc biệt, GS.TS. Hồ Trọng Ngũ cũng nhấn mạnh là cần phải chấp nhận thực tế có một số thuật ngữ, khái niệm với trải qua một thời gian nhất định đă bộc lộ sự thiếu chính xác, không phù hợp nên cần phải được sửa đổi cho phù hợp và một số khái niệm, thuật ngữ đă được sử dụng trong các văn bản pháp luật thì phải coi đây là một trong những cơ sở để xem xét vận dụng. Tuy nhiên, khác với quan điểm của PGS.TS. Lê Thị Sơn, GS.TS. Hồ Trọng Ngũ cho rằng qua nghiên cứu cách dùng trong tiếng Nga và tiếng Anh và cả trong các công trình nghiên cứu tội phạm học bằng tiếng Việt thì khái niệm “tội phạm” trong khoa học luật hình sự được hiểu như nội dung của Điều 8 BLHS. Trong tiếng Nga, thuật ngữ tội phạm được sử dụng trong khoa học luật hình sự là “Преступление” còn khái niệm “tội phạm” sử dụng trong tội phạm học phải được hiểu là “tình hình tội phạm” (“Преступность”). Khái niệm này có nội dung được thừa nhận phổ biến là thực trạng, diễn biến, cơ cấu và tính chất của tình hình tội phạm.

TS. Phạm Văn Tỉnh cũng đồng quan điểm cho rằng “tội phạm” trong tội phạm học hoàn toàn khác với “tội phạm” trong khoa học luật hình sự. Hạt nhân của “tội phạm” trong tội phạm học chính là “tội phạm” trong luật hình sự và “tội phạm” trong tội phạm học được xem xét trên hai giác độ: Tội phạm với tính cách là hành vi và tội phạm với tính cách là hiện tượng xă hội, tức là tình hình tội phạm. Đây là hai khách thể nghiên cứu cơ bản của tội phạm học. Mối quan hệ giữa “tội phạm” với tính cách là hành vi và “tình hình tội phạm” là mối quan hệ giữa cái riêng và cái chung theo đúng nghĩa triết học của cặp phạm trù riêng – chung hoặc ngược lại. Lí tưởng nhất là dùng “hành vi phạm tội” và “tình hình tội phạm” để chỉ hai khách thể nghiên cứu cơ bản của tội phạm học Việt Nam. Theo TS. Phạm Văn Tỉnh, nếu lấy thuật ngữ tiếng nước ngoài làm chuẩn thì khái niệm “tội phạm” trong tội phạm học phải là “Преступность” (tiếng Nga) và “Kriminalität” (tiếng Đức). Tương ứng với những thuật ngữ đó ở tiếng Việt chỉ có thể là “tình hình tội phạm”.

PGS.TS. Nguyễn Tất Viễn cũng nhất trí cho rằng phải coi khái niệm “tội phạm” là khái niệm hạt nhân của tội phạm học chứ không phải là khái niệm “tình hình tội phạm”. Trong tất cả các nghị quyết, các văn bản pháp luật hay các chương trình quốc gia phòng chống tội phạm chúng ta đều sử dụng thuật ngữ “tội phạm” chứ không dùng thuật ngữ “tình hình tội phạm”. Ví dụ, Nghị quyết số 09/1998/NQ-CP “về tăng cường công tác phòng, chống tội phạm trong tình hình mới” chứ không nói là “về tăng cường công tác phòng, chống tình hình tội phạm trong tình hình mới”. Cụm từ “tình hình tội phạm” chỉ được sử dụng trong các báo cáo, ví dụ “báo cáo về tình hình tội buôn lậu…”. Như vậy, có thể trong chừng mực nào đó, một số người đă sử dụng hai khái niệm là “tội phạm” và “tình hình tội phạm” với cùng nội dung.

Như vậy, về nội dung này đa số các nhà khoa học đều thống nhất phải xem khái niệm “tội phạm” là khái niệm cơ bản của tội phạm học và khái niệm này có nội hàm khác với khái niệm “tội phạm” được sử dụng trong khoa học luật hình sự. Trong khoa học luật hình sự, khái niệm “tội phạm” được hiểu là các dấu hiệu (đặc điểm) của tội phạm được mô tả trong Điều 8 BLHS. Còn khái niệm “tội phạm” trong tội phạm học phải được hiểu là hiện tượng xă hội của nhiều người phạm tội trong khoảng thời gian và địa bàn cụ thể.

2. Về cách hiểu các khái niệm “tình hình tội phạm” và “tình trạng phạm tội” cũng như phân biệt các khái niệm này với khái niệm “hiện tượng tội phạm”

Về vấn đề này, GS.TS. Nguyễn Ngọc Hoà nêu rõ hiện nay cụm từ “tình hình tội phạm” được sử dụng rất khác nhau, nhất là khi đề cập tình hình của một nhóm hay một tội cụ thể. Theo GS.TS. Nguyễn Ngọc Hoà hiện nay có ba cách sử dụng chính là “tình hình tội phạm tội…(tên tội danh)”; “tình hình tội phạm…(tên tội danh)” và “tình tình tội…(tên tội danh)”. Ví dụ: Đối với tội cướp tài sản, có ba cách sử dụng như sau: “tình hình tội phạm tội cướp tài sản”; “tình hình tội phạm cướp tài sản” và “tình hình tội cướp tài sản”. Vấn đề đặt ra ở đây là nên thống nhất sử dụng cụm từ nào là phù hợp nhất. GS.TS. Nguyễn Ngọc Hoà cũng lưu ý các nhà khoa học thảo luận về thực trạng, diễn biến, cơ cấu và tính chất của tình hình tội phạm, nhất là vấn đề có nên hiểu thực trạng của tình hình tội phạm trên hai góc độ là thực trạng về lượng và thực trạng về chất hay không, với vấn đề này sẽ liên quan đến diễn biến của tình hình tội phạm (diễn biến về lượng và diễn biến về chất của tình hình tội phạm).

Theo GS.TS. Đỗ Ngọc Quang, khái niệm “tình hình tội phạm” là khái niệm được ghép từ hai danh từ “tình hình” và “tội phạm”. “Tình hình” theo Từ điển tiếng Việt có nghĩa: “trạng thái và xu thế phát triển của sự vật”.(3) “Tội phạm” là các hành vi thoả măn các dấu hiệu (đặc điểm) của tội phạm theo quy định của BLHS. Như vậy “tình hình tội phạm” được hiểu là số liệu về tội phạm được điều tra, truy tố, xét xử. Thuật ngữ “tình trạng phạm tội” là danh từ ghép của hai cụm từ “tình trạng” và “phạm tội”. Cụm từ “tình trạng” có nghĩa là “tình hình” và “hiện trạng” của sự vật, hiện tượng. VớI vậy, khái niệm “tình trạng” đă bao hàm “tình hình” và “hiện trạng” của sự vật, hiện tượng trong quá khứ, hiện tại và xu hướng phát triển của nó. Cụm từ “phạm tội” với ý nghĩa là tính từ đi kèm với danh từ “tình trạng” và nội hàm của thuật ngữ “phạm tội” rộng hơn nhiều so với nội hàm của thuật ngữ “tội phạm”. Nếu như “tội phạm” theo quy định của BLHS phải có đầy đủ 4 dấu hiệu thì “phạm tội” chỉ cần thoả măn một trong các dấu hiệu của tội phạm. Như vậy, khái niệm “tình trạng phạm tội” không chỉ bao hàm “tình hình tội phạm” mà còn bao hàm cả các hành vi có dấu hiệu tội phạm (ví dụ các hành vi không thoả măn dấu hiệu chủ thể tội phạm; các hành vi phạm tội được miễn truy cứu trách nhiệm hình sự v.v.). Theo GS.TS. Đỗ Ngọc Quang, tội phạm là đối tượng nghiên cứu của tội phạm học. Nhưng khái niệm tội phạm trong Điều 8 BLHS là chỉ một hành vi phạm tội cụ thể: “Tội phạm là (một) hành vi nguy hiểm cho xă hội…”, chứ trong Điều 8 không nêu “Tội phạm là (những) hành vi nguy hiểm cho xă hội”. Do vậy, không nên đặt tội phạm trong tội phạm học theo nghĩa rộng, chỉ một hiện tượng xă hội. Một hiện tượng xă hội liên quan đến tội phạm trong tội phạm học chỉ có thể là “tình trạng phạm tội”.

Với quan niệm như vậy, khái niệm “tình trạng phạm tội” có nội hàm rộng hơn nhiều so với khái niệm “tình hình tội phạm”. “Tình trạng phạm tội” không chỉ bao gồm tổng số người phạm tội, tổng số vụ việc phạm tội (tình hình tội phạm) mà còn bao gồm cả những người, những vụ việc tương tự hành vi phạm tội nhưng không được điều tra, truy tố, xét xử với những lí do khác nhau, ví dụ, chủ thể sau khi thực hiện hành vi phạm tội đă chết hay trường hợp không truy cứu trách nhiệm hình sự do sự thay đổi tình hình… Theo GS.TS. Đỗ Ngọc Quang, tội phạm ẩn nằm trong phạm trù “tình trạng phạm tội” chứ không thuộc phạm trù “tình hình tội phạm”. Chính với trong các sách báo pháp lí chỉ sử dụng cụm từ “tình hình tội phạm” để chỉ “tình trạng phạm tội” nên trong nghiên cứu về tội phạm đă bị thiên lệch theo hướng chỉ đề cập những vụ việc đă bị khởi tố điều tra, truy tố, xét xử có số liệu thống kê trong tàng thư của các cơ quan tư pháp, mà bỏ qua các sự kiện phạm tội không có trong các số liệu thống kê tội phạm do các cơ quan tư pháp chỉ thống kê những vụ việc được điều tra, truy tố, xét xử. Tương tự như thế, do hiểu chưa chính xác nên đối với việc nghiên cứu tội phạm ẩn còn rất hời hợt, chưa phản ánh đúng thực tế những ǵ đă và đang xảy ra. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến đánh giá đúng thực trạng tình hình và dự báo tình trạng phạm tội trong những năm tiếp theo cũng như đưa ra các biện pháp đấu tranh phòng chống.

Xuất phát từ sự phân tích trên, GS.TS. Đỗ Ngọc Quang cho rằng cần dùng cụm từ “tình trạng phạm tội” thay cho cụm từ “tình hình tội phạm”. Đây cũng chính là quan điểm của PGS.TSKH. Lê Cảm. PGS.TSKH. Lê Cảm hoàn toàn đồng ý với việc chỉ nên sử dụng cụm từ “tình trạng phạm tội” thay cho cụm từ “tình hình tội phạm”. Tuy nhiên, trái với quan điểm của GS.TS. Đỗ Ngọc Quang, PGS.TSKH. Lê Cảm cho rằng nội hàm của khái niệm “tình hình tội phạm” rộng hơn so với khái niệm “tình trạng phạm tội”. “Tình trạng phạm tội” được hiểu là tổng thể các hành vi bị luật hình sự cấm và số lượng người thực hiện các hành vi đó. Khái niệm “tình hình tội phạm” trước hết bao hàm khái niệm “tình trạng phạm tội” cộng thêm đặc điểm về thời gian và lănh thổ. “Tình hình tội phạm” là tổng thể các hành vi phạm tội và người thực hiện hành vi phạm tội trong khoảng thời gian nào đó và phạm vi lănh thổ nào đó.

Đồng quan điểm với PGS.TSKH. Lê Cảm, GS.TS. Hồ Trọng Ngũ cho rằng khái niệm “tình hình tội phạm” có nội hàm rất rộng và là khái niệm luôn luôn động. Khi chúng ta chụp ảnh “bức tranh” của “tình hình tội phạm” (tình hình tội phạm ở trạng thái tĩnh) thì gọi là “tình trạng phạm tội”. Thuật ngữ “tình trạng” ở đây có nghĩa là “thực trạng tình tình”, do đó “tình trạng phạm tội” là khái niệm dùng để chỉ hoàn cảnh cụ thể thực hiện hành vi phạm tội. Như vậy, khái niệm “tình hình tội phạm” là khái niệm có nội hàm rộng hơn nhiều so với khái niệm “tình trạng phạm tội”. GS.TS. Hồ Trọng Ngũ cho rằng khi nói đến “tình trạng phạm tội” là nói đến hoàn cảnh cụ thể của việc thực hiện hành vi phạm tội.

Theo PGS.TS. Lê Thị Sơn thì cụm từ “tình hình tội phạm” chủ yếu được sử dụng trong các báo cáo hay các trang web để nói lên diễn biến của hiện tượng tội phạm hay nói đến tình hình của loại tội nào đó trong khoảng thời gian nhất định. Trong các sách chuyên nghiên cứu về tội phạm học, thuật ngữ “tình hình tội phạm” hầu như không được sử dụng. PGS.TS. Lê Thị Sơn chỉ rõ không thể coi “tình hình tội phạm” là hiện tượng xă hội được mà “tình hình tội phạm” chỉ là diễn biến, là sự phản ánh của hiện tượng tội phạm dưới góc độ là hiện tượng xă hội. PGS.TS. Lê Thị Sơn cũng nhấn mạnh là không đồng ý với quan điểm coi khái niệm “tình hình tội phạm” là khái niệm cơ bản trong tội phạm học mà khái niệm cơ bản trong tội phạm học như trên đă phân tích phải là khái niệm tội phạm được hiểu là hiện tượng xă hội của nhiều người (hay nhiều vụ việc) phạm tội.

Theo quan điểm của TS. Nguyễn Ngọc Chí, sử dụng cụm từ “tình hình tội phạm” là phù hợp để chỉ hiện tượng xă hội với những đặc điểm (nội hàm): Là hiện tượng tâm lí-xă hội tiêu cực; là hiện tượng lịch sử-pháp lí hình sự và mang tính giai cấp được thể hiện qua các thông số về tình trạng, động thái, cơ cấu, tính chất, được các cơ quan có thẩm quyền phát hiện, xử lí, thống kê và toàn bộ những tội phạm đă xảy ra trong thực tế nhưng chưa bị phát hiện, xử lí hoặc chưa được thống kê (tội phạm ẩn). Sử dụng khái niệm “tình trạng phạm tội” là không phù hợp. “Phạm tội” là động từ chỉ trạng thái hành động của con người nên khái niệm “tình trạng phạm tội” sẽ được hiểu với nghĩa là “tổng số những hành vi phạm tội diễn ra tại thời điểm, trên địa bàn nhất định”. Với cách hiểu đó “tình trạng phạm tội” chính là bộ phận của những thông số của “tình hình tội phạm”. Như vậy, khái niệm “tình trạng phạm tội” sẽ không bao gồm hết nội hàm của hiện tượng xă hội như đă nêu ở trên.

PGS.TS. Nguyễn Tất Viễn cho rằng dù không coi khái niệm “tình hình tội phạm” là khái niệm cơ bản của tội phạm học nhưng nói đến “tình hình tội phạm” là chúng ta đề cập t×nh trạng (tøc lµ møc ®é), cơ cấu, tính chất và động thái (diễn biến) của nó.

Như vậy, hiện vẫn tồn tại các quan điểm khác nhau giữa các nhà khoa học liên quan đến khái niệm “tình trạng tội phạm” và “tình hình tội phạm.

3. Về cách hiểu cụm từ “nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm”; “nguyên nhân và điều kiện của tội phạm”, “nguyên nhân của tội phạm”…

GS.TS. Nguyễn Ngọc Hoà đă chỉ rõ hiện nay trong nhiều tài liệu nghiên cứu về tội phạm học đều chia thành nguyên nhân và điều kiện nhưng lại không làm rõ đâu là nguyên nhân, đâu là điều kiện. VớI vậy có nên gộp chung hai phạm trù này hay không? GS.TS. Nguyễn Ngọc Hoà cũng chỉ rõ, hiện nay khi bàn về nguyên nhân và điều kiện của một tội cụ thể cũng có ba cách sử dụng là “nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm tội X”; “Nguyên nhân và điều kiện của tội phạm X” và “Nguyên nhân và điều kiện của tội X”.

Theo GS.TS. Đỗ Ngọc Quang, chỉ nên đề cập “nguyên nhân của tình trạng phạm tội” mà không nên phân biệt “nguyên nhân và điều kiện của tình trạng phạm tội” với trên thực tế rất khó phân biệt giữa nguyên nhân và điều kiện. GS.TS. Đỗ Ngọc Quang cũng cho rằng khi nghiên cứu từng loại tội phạm cụ thể thì hoàn toàn có thể phân biệt giữa nguyên nhân và điều kiện của nó. Ví dụ, tội trộm cắp tài sản, chúng ta hoàn toàn có thể phân biệt nguyên nhân của tội trộm cắp và điều kiện của loại tội trộm cắp. Theo GS.TS. Đỗ Ngọc Quang thì điều kiện của tội trộm cắp tài sản là những sơ hở của chủ tài sản không có ý thức tự bảo vệ tài sản của ḿnh như không khóa xe máy cẩn thận hoặc cắm ch́a khoá xe máy ở ổ khoá mà không có ai coi giữ… Trong hoàn cảnh (điều kiện) thuận lợi này, người có sẵn ḷng tham muốn chiếm đoạt tài sản người khác đă lấy tài sản đó.

Trái với quan điểm trên, PGS.TSKH. Lê Cảm cho rằng không chỉ phân biệt nguyên nhân và điều kiện của từng loại tội phạm cụ thể mà cần phải phân biệt nguyên nhân và điều kiện của tình trạng phạm tội cũng như cần phân biệt nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm. Nguyên nhân của tình trạng phạm tội là những nguyên nhân của các nhóm và các loại tội phạm. Nguyên nhân của tình hình tội phạm là nguyên nhân chung của toàn bộ tổng số tội phạm (tổng số người thực hiện các hành vi phạm tội).

Theo GS.TS. Nguyễn Ngọc Hoà, nên phân biệt rõ khái niệm tội cụ thể và trường hợp phạm tội cụ thể. Trong trường hợp phạm tội cụ thể, chúng ta mới nên phân biệt rõ nguyên nhân và điều kiện. Ví dụ, trường hợp phạm tội trộm cắp xe máy do chủ xe lơ là mất cảnh giác vẫn cắm ch́a khoá xe máy ở ổ khoá tạo điều kiện cho việc thực hiện tội trộm cắp được dễ dàng. Đây là trường hợp phạm tội cụ thể của tội phạm cụ thể là tội trộm cắp tài sản. PGS.TS. Lê Thị Sơn xuất phát từ quan niệm: Tội phạm trong tội phạm học phải được hiểu là tổng số người (vụ việc) phạm tội (tức là tội phạm phải được hiểu là hiện tượng xă hội của tổng số người đă thực hiện hành vi phạm tội), do vậy sử dụng cụm từ “nguyên nhân của tội phạm” là chính xác nhất. Trong tiếng Đức thuật ngữ được sử dụng cũng là “nguyên nhân của tội phạm” – “Ursachen der Kriminalität”, tương tự như vậy, thuật ngữ được sử dụng trong tiếng Anh là “Causes of crime”; trong tiếng Pháp là “Causes de la criminalité”. Như vậy, trong các tài liệu nước ngoài nghiên cứu về tội phạm học chỉ đề cập các nguyên nhân của tội phạm (với nghĩa là hiện tượng xă hội của nhiều người hay nhiều vụ phạm tội) mà không đề cập “nguyên nhân của tình hình tội phạm”.

Với quan điểm coi khái niệm “tình hình tội phạm” là khái niệm cơ bản của tội phạm học, TS. Nguyễn Ngọc Chí cho rằng vẫn nên dùng cụm từ “nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm” với nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm là hai phạm trù khác nhau đă được chỉ rõ trong triết học và cần được nghiên cứu. Theo TS. Nguyễn Ngọc Chí thì không thể dùng cụm từ “Nguyên nhân và điều kiện của tội phạm”.

Về vấn đề này GS.TS. Hồ Trọng Ngũ cũng cho rằng nguyên nhân và điều kiện theo triết học là hai phạm trù khác nhau. Trong tội phạm học, thường có sự chuyển hoá giữa nguyên nhân và điều kiện và trên thực tế rất khó phân biệt chúng chính với vậy, GS.TS. Hồ Trọng Ngũ cho rằng cả hai quan điểm: quan điểm nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm hay quan điểm chỉ nghiên cứu nguyên nhân của tình hình tội phạm đều chấp nhận được tuỳ theo cách nghiên cứu của từng nhà nghiên cứu.

TS. Phạm Văn Tỉnh lại cho rằng không thể chỉ nói đến nguyên nhân của tình hình tội phạm mà phải nói nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm thì mới đầy đủ.

PGS.TS. Nguyễn Tất Viễn cũng đồng quan điểm không nên phân chia thành nguyên nhân và điều kiện của tội phạm với chúng ta rất khó phân biệt giữa nguyên nhân và điều kiện của tội phạm nói chung. Chỉ trong những trường hợp phạm tội cụ thể thì chúng ta mới xác định chính xác được đâu là nguyên nhân, đâu là điều kiện phạm tội.

GS.TS. Nguyễn Ngọc Hoà cũng nhấn mạnh ở đây cần nói đến nguyên nhân của hiện tượng xă hội – ở đây là hiện tượng tội phạm (tức là chỉ có thể nói đến nguyên nhân của tội phạm) chứ không thể nói đến nguyên nhân của tình hình tội phạm được. Đồng quan điểm này, PGS.TS. Lê Thị Sơn cũng cho rằng ở đây nên sử dụng cụm từ “nguyên nhân của tội phạm” chứ không nên phân biệt “nguyên nhân và điều kiện”. Quan điểm này cũng chính là quan điểm của đa số các nhà khoa học trong buổi toạ đàm.

4. Về cách sử dụng các cụm từ “đấu tranh phòng chống tội phạm”; “đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm”; “phòng ngừa tội phạm”…

Theo quan điểm của GS.TS. Đỗ Ngọc Quang, trong luật hình sự, các khái niệm “tội trộm cắp tài sản” hay “tội cướp tài sản” là tên các tội danh. Tên các tội danh này xuất phát từ định nghĩa tội phạm theo Điều 8 BLHS. Trong luật hình sự, tội phạm được định nghĩa là “hành vi nguy hiểm cho xă hội…” chứ không định nghĩa là “một hành vi nguy hiểm cho xă hội”. Tuy nhiên thực tế, chỉ một hành vi phạm tội cụ thể đă thể hiện đầy đủ tính nguy hiểm cho xă hội của tội phạm. Chính với vậy, sử dụng cụm từ “đấu tranh phòng chống tội phạm trộm cắp tài sản” sẽ chính xác hơn cụm từ “đấu tranh phòng chống tội trộm cắp tài sản”. Trong cụm từ này không nên bỏ chữ “phạm” đi. GS.TS. Đỗ Ngọc Quang cũng nêu rõ trong lời nói đầu cũng như trong Điều 1, Điều 4 của BLHS đều sử dụng thuật ngữ “đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm”; trong BLTTHS thì tại Điều 1 và Điều 25, 26 cũng sử dụng cụm từ “đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm”; “đấu tranh” ở đây chính là điều tra, truy tố, xét xử người phạm tội. “Đấu tranh” theo nghĩa này thuộc phạm trù nghiên cứu của khoa học điều tra hình sự. Còn “phòng ngừa” là ngăn ngừa không cho tội phạm xảy ra. Đây chính là một trong những nội dung nghiên cứu của tội phạm học. Mặc dù “chống” và phòng ngừa tội phạm là hai phạm trù có mối quan hệ mật thiết với nhau. Tuy nhiên mỗi ngành khoa học đều có mục đích, nhiệm vụ khác nhau. Khoa học điều tra hình sự có nhiệm vụ nghiên cứu các biện pháp, phương pháp, chiến thuật điều tra khám phá tội phạm, còn tội phạm học thiên về việc nghiên cứu các biện pháp phòng ngừa tội phạm. Từ sự phân tích trên, GS.TS. Đỗ Ngọc Quang cho rằng việc đặt vấn đề đấu tranh phòng chống là hoàn toàn chấp nhận được với cụm từ này thể hiện việc phòng ngừa tội phạm là chính còn “chống” tội phạm là sự bổ xung cho việc phòng ngừa tội phạm.

PGS.TSKH. Lê Cảm thì lại cho rằng việc sử dụng cụm từ “tình hình tội phạm của tội phạm…(tên tội danh)” là cách sử dụng không thông dụng. Chỉ nên sử dụng cụm từ “Đấu tranh phòng chống tội…(tên tội cụ thể)”.

Theo quan điểm của TS. Nguyễn Ngọc Chí thì “đấu tranh” là từ Hán Việt tương đương với “chống” nên sử dụng cụm từ “đấu tranh chống và phòng ngừa tình hình tội phạm” sẽ bị trùng về mặt nghĩa của từ. Mặt khác, đấu tranh và phòng ngừa là hai nội dung của chính sách hình sự, nên nếu chỉ dùng “phòng ngừa” sẽ không thể hiện hết nội dung này. Hơn nữa, đấu tranh và phòng ngừa ở đây là đấu tranh phòng ngừa đối với toàn bộ tội phạm chứ không phải chỉ đấu tranh với những tội phạm đơn lẻ. Chính với vậy không thể dùng đấu tranh và phòng ngừa tội phạm. Từ sự phân tích trên, TS. Nguyễn Ngọc Chí cho rằng nên sử dụng cụm từ “đấu tranh và phòng ngừa tình hình tội phạm” là chính xác nhất.

Theo quan điểm của PGS.TS. Nguyễn Tất Viễn thì tội phạm học không đề cập vấn đề đấu tranh chống tội phạm. Đấu tranh chống tội phạm phải được hiểu là sự đấu tranh trực diện, đấu tranh một mất một còn và với vậy, trong tội phạm học không nghiên cứu hình thức đấu tranh này. Mục đích chủ yếu của tội phạm học là nghiên cứu phòng ngừa tội phạm. Còn đấu tranh chống tội phạm thuộc phạm trù nghiên cứu của các ngành khoa học khác như khoa học luật hình sự, khoa học luật tố tụng hình sự, khoa học điều tra hình sự…

Mặc dù thừa nhận mỗi ngành khoa học đều có nhiệm vụ, có đối tượng riêng nhưng GS.TS. Hồ Trọng Ngũ cho rằng không có khoa học nào chỉ thiên về phòng cũng như không có khoa học nào chỉ thiên về chống tội phạm. Theo GS.TS. Hồ Trọng Ngũ, đấu tranh luôn bao gồm hai phương diện: đấu tranh và phòng ngừa, với vậy cách dùng các cụm từ “đấu tranh chống và phòng ngừa” hay “đấu tranh phòng chống” đều chấp nhận được.

GS.TS. Nguyễn Ngọc Hoà cho rằng “phòng ngừa” là ngăn chặn không để cho tội phạm xảy ra, còn “đấu tranh chống tội phạm” là việc áp dụng các biện pháp xử lí tội phạm đă được thực hiện. Mặc dù chống và phòng ngừa tội phạm luôn là hai phạm trù có mối quan hệ chặt chẽ với nhau nhưng mỗi ngành khoa học sẽ đi sâu nghiên cứu những nội dung nhất định. Tội phạm học chủ yếu nghiên cứu các biện pháp phòng ngừa. Các ngành khoa học khác như điều tra hình sự nghiên cứu các biện pháp, phương pháp phát hiện tội phạm (chống tội phạm).PGS.TS. Lê Thị Sơn cũng tán thành quan điểm sử dụng cụm từ “phòng ngừa tội phạm” sẽ phù hợp với lĩnh vực nghiên cứu của tội phạm học được đề cập trong rất nhiều sách báo pháp lí nước ngoài.

 

TS. Trần Hữu Tráng

Nguồn: Tạp chí Luật học, số 07 năm 2009

____________

Chú thích:

(1).Xem: Bernd-Dieter Meier, Kriminologie, München 2005, tr. 5.

(2).Xem: Bảng liệt kê một số thuật ngữ của tội phạm học trong ngôn ngữ một số quốc gia ở cuối bài viết.

(3).Xem: Bùi Đức Thịnh, Từ điển tiếng Việt, Nxb. Văn hoá thông tin, Hà Nội, 2002.

 

Gửi cho bạn bè

Phản hồi

Thông tin người gửi phản hồi

Xem nhiều nhất