Thứ Hai, 19/8/2019
Hotline: 02466615539. Email: tccsnd@hvcsnd.edu.vn
Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi trong lịch sử pháp luật hình sự Việt Nam

1. Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi trong pháp luật hình sự phong kiến

Trong thời phong kiến, do những tư liệu về lịch sử ghi chép lại không nhiều, bài viết chỉ nêu ra quy định có liên quan đến tội phạm hiếp dâm người dưới 16 tuổi trong 02 bộ luật thành văn còn lưu giữ được đầy đủ, đó là Quốc triều hình luật và Hoàng Việt luật lệ.

Quốc triều hình luật (còn gọi là Luật hình triều Lê hay Bộ luật Hồng Đức) là bộ luật chính thống và quan trọng nhất của triều đại nhà Lê (1428 - 1789). Trong Quốc triều hình luật, hành vi xâm phạm tình dục đối với phụ nữ và trẻ em được quy định tại Chương Thông gian, gồm 10 điều, từ Điều 401 đến Điều 410. Điều 403 Quốc triều hình luật quy định: “Hiếp dâm thì xử tội lưu hay tội chết và phải nộp tiền tạ hơn tiền tạ về tội gian dâm thường một bậc; nếu làm cho người đàn bà bị thương thì xử tội nặng hơn đánh người bị thương một bậc. Nếu làm người đàn bà bị chết thì điền sản kẻ phạm tội phải trả cho nhà người bị chết”. Trong Quốc triều hình luật, hành vi hiếp dâm người dưới 16 tuổi được xác định là tội hiếp dâm và hình phạt đối với tội phạm này chiếm 02 hình phạt nặng nhất trong ngũ hình (5 hình phạt chính được quy định trong Quốc triều hình luật, sắp xếp theo thứ tự từ nhẹ đến nặng, bao gồm: xuy - đánh bằng roi, trượng - đánh bằng gậy, đồ - phục dịch, lưu - đày đi nơi xa và tử - giết chết. Cụ thể: mức thấp nhất là “tội lưu”, mức nặng nhất là xử “tội chết”. Cùng với đó, Quốc triều hình luật có quy định riêng đối với hành vi giao cấu với người dưới 12 tuổi tại Điều 404: “Gian dâm với con gái nhỏ từ 12 tuổi trở xuống, dù người con gái có thuận tình, cũng xử như tội hiếp dâm”. Như vậy, pháp luật hình sự thời Lê đã quy định rất rõ, dù trẻ em dưới 12 tuổi nghe theo lời dụ dỗ của người phạm tội và thuận tình giao cấu thì người phạm tội vẫn bị khép vào tội hiếp dâm và chịu hình phạt từ mức lưu đày đi nơi xa đến mức chết.

Tiếp sau Quốc triều hình luật, bộ Hoàng Việt luật lệ (hay còn gọi là luật Gia Long, thời nhà Nguyễn, ra đời năm 1815 do vua Gia Long ban hành) đã quy định các tội phạm xâm phạm tình dục trẻ em, trong đó có hành vi hiếp dâm người dưới 16 tuổi tại chương Phạm gian với 09 điều luật, từ Điều 332 đến Điều 340. Trong Hoàng Việt luật lệ, tội hiếp dâm và tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi được gọi chung là “tội cưỡng gian” và quy định tại Điều 332. Cũng như Quốc triều hình luật, Hoàng Việt luật lệ đã có những quy định đối với hành vi giao cấu với người dưới 12 tuổi, theo đó: “gian dâm với con gái 12 tuổi trở xuống, dù hòa đồng cũng buộc tội theo chỗ cưỡng”. Cùng với đó, Hoàng Việt luật lệ đã có những tiến bộ trong xác định giai đoạn thực hiện tội phạm (đã thành hoặc chưa thành) và hình phạt trong từng giai đoạn phạm tội: “cưỡng gian, treo cổ, chưa thành, phạt trăm trượng, lưu ba trăm ngàn dặm”.

Nghiên cứu quy định về tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi trong Bộ luật Hồng Đức và Hoàng Việt luật lệ nhận thấy, cả hai bộ luật không quy định tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi là tội phạm độc lập mà quy định cùng với hành vi hiếp dâm người từ đủ 16 tuổi trở lên trong cùng một tội. Cùng với đó, cả hai bộ luật đều có những chế tài nghiêm khắc trong xử lý đối với tội phạm này và đều xác định hành vi giao cấu với người dưới 12 tuổi, cho dù nạn nhân có đồng ý vẫn phạm tội hiếp dâm. Quy định như vậy có điểm giống với Bộ luật Hình sự (BLHS) hiện hành, đó là mọi hành vi giao cấu với người dưới 13 tuổi đều phạm tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi. Điều này thể hiện, dù ra đời trong xã hội phong kiến, bị ảnh hưởng, tác động và chi phối bởi những lễ nghi, nhưng xét về kỹ thuật lập pháp và nội dung thì Quốc triều hình luật và Hoàng Việt luật lệ đã thể hiện tính tiến bộ và nhân văn trong bảo vệ trẻ em, nó không chỉ có ý nghĩa tại thời kỳ đó mà còn có giá trị đến ngày nay.

2. Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi trong pháp luật hình sự Việt Nam từ năm 1945 đến trước khi ban hành Bộ luật Hình sự năm 1985

Hành vi hiếp dâm người dưới 16 tuổi trong pháp luật hình sự Việt Nam từ năm 1945 đến trước khi ban hành BLHS năm 1985 chưa được pháp điển hóa và quy định thành tội phạm độc lập, hành vi này được quy định trong tội hiếp dâm với tư cách là trường hợp tăng nặng của tội phạm này. Nói cách khác, pháp luật hình sự trong giai đoạn này chưa quy định tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, mới chỉ quy định tội hiếp dâm.

Trong giai đoạn 1945 đến trước 1954, nước Việt Nam dân chủ cộng hòa mới được thành lập và phải đối mặt với nhiều khó khăn nên chưa có điều kiện xây dựng và ban hành hệ thống văn bản pháp luật hoàn chỉnh. Trước tình hình đó, để bảo đảm an ninh trật tự, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ban hành Sắc lệnh số 47 ngày 10/10/1945 cho tạm thời giữ các luật lệ cũ, trong đó có Bộ Luật hình An Nam, Hoàng Việt hình luật và Hình luật pháp tu chỉnh, với điều kiện “chỉ thi hành khi nào không trái với nguyên tắc độc lập của nước Việt Nam và chính thể dân chủ cộng hòa”, tội hiếp dâm thời bấy giờ được các cấp Tòa án xét xử theo các luật lệ cũ.

Sau chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ năm 1954, miền Bắc xây dựng chủ nghĩa xã hội, miền Nam tiếp tục cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ. Thời kỳ bấy giờ, những luật lệ của chế độ cũ được áp dụng theo Sắc lệnh số 47 không còn phù hợp ở miền Bắc. Do vậy, ngày 30/6/1955, Bộ Tư pháp đã ban hành Thông tư số 19-VHH/HS yêu cầu các Tòa án không nên áp dụng luật của chế độ cũ, ngày 10/7/1959 Tòa án nhân dân tối cao ban hành Chỉ thị số 772/CTTP đình chỉ áp dụng luật pháp cũ của đế quốc và phong kiến. Tuy vậy, trong thời gian này, Nhà nước ta vẫn chưa ban hành văn bản pháp luật hình sự quy định cụ thể về tội hiếp dâm. Trước sự gia tăng của tội phạm hiếp dâm, trong đó có hiếp dâm người dưới 16 tuổi, trong khi chưa có văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh. Ngày 15/6/1960, Tòa án nhân dân tối cao ra Chỉ thị số 1024 hướng dẫn việc xử lý tội hiếp dâm nhằm khác phục khuynh hướng coi nhẹ tính chất nghiêm trọng của tội phạm này. Chỉ thị số 1024 được coi là đầu tiên, đặt nền móng cho việc hoàn thiện và xây dựng các tội phạm về tình dục. Để các quy định của pháp luật được đầy đủ và toàn diện, trên cơ sở tổng kết thực tiễn, ngày 11/5/1967, Tòa án nhân dân tối cao ban hành Bản tổng kết và hướng dẫn số 329-HS2 quy định đường lối xét xử tội hiếp dâm và các tội phạm khác về mặt tình dục. Trong Bản tổng kết và hướng dẫn đã đề cập toàn diện 04 hình thức phạm tội về tình dục bao gồm: hiếp dâm (bao gồm cả hiếp dâm người dưới 16 tuổi); cưỡng dâm (tức cưỡng bách giao cấu); giao cấu với người dưới 16 tuổi và dâm ô (trái ý muốn và không có giao cấu). Cũng trong Bản tổng kết và hướng dẫn số 329-HS2 đã xác định hành vi khách quan của tội hiếp dâm “là hành động bắt buộc người phụ nữ phải chịu sự giao cấu trái ý muốn hoặc không có ý muốn của người đó bằng cách dùng bạo lực về thể chất, hay là uy hiếp về tinh thần, hay là lợi dụng hoặc gây ra tình trạng không thể tự vệ hoặc biểu lộ ý chí của người đó”. Trong giai đoạn này, ở các vùng do Chính phủ cách mạng lâm thời miền Nam Việt Nam quản lý thì các vụ phạm tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi được xét xử theo luật pháp nước Việt Nam dân chủ cộng hòa. Đối với các vụ phạm tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi xảy ra trên các vùng do Chính phủ Việt Nam cộng hòa quản lý theo xét xử theo luật pháp của Việt Nam cộng hòa, trong đó phải kể đến Bộ hình luật ngày 20/12/1972 có quy định về tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi.

Sau khi giải phóng miền Nam thống nhất đất nước, ngày 15/3/1976, Hội đồng chính phủ cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam ban hành Sắc luật số 03/SL-1976 quy định các tội phạm và hình phạt được áp dụng ở miền Nam Việt Nam. Tuy vậy, Sắc luật số 03/SL-1976 không quy định thế nào là hiếp dâm mà chỉ quy định hình phạt đối với người phạm tội. Trước tình hình đó, ngày 15/4/1976, Bộ Tư pháp đã ban hành Thông tư số 03-BTP/TT hướng dẫn thi hành Sắc luật số 03/SL-1976, theo đó hiếp dâm “là hành vi dùng bạo lực hoặc hành vi uy hiếp về tinh thần để giao cấu của người phụ nữ, không có sự thỏa thuận của người đó; hoặc là hành vi lợi dụng lúc người phụ nữ đang ngủ say, đang bị mê sảng, hoặc có bệnh thần kinh để giao cấu với họ; hoặc là hành vi lợi dụng sự non nớt, sự chưa hiểu biết của vị thành niên dưới 13 tuổi để giao cấu với chúng”.

Ngày 6/7/1976, Tòa án nhân dân tối cao ban hành Bản sơ thảo chỉ thị số 54/TATC hướng dẫn việc thi hành pháp luật thống nhất, trong đó hành vi hiếp dâm người dưới 16 tuổi được xét xử theo tinh thần của Bản tổng kết và Hướng dẫn số 329-HS2 năm 1967 trên phạm vi cả nước.

Như vậy, giai đoạn 1945 đến trước khi ban hành BLHS năm 1985, tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi đã được quy định trong một số văn bản pháp luật và là trường hợp tăng nặng của tội hiếp dâm, các Tòa án xét xử tội phạm này chủ yếu theo đường lối, chính sách thông qua án lệ và các bản tổng kết. Thực trạng này đòi hỏi phải có một văn bản pháp ý chính thức quy định thống nhất về tội phạm, trong đó có tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi.

3. Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi trong Bộ luật Hình sự năm 1985

Bộ luật hình sự năm 1985 được Quốc hội khóa VII thông qua ngày 27/6/1985 tại kỳ họp thứ 9 và có hiệu lực từ ngày 01/01/1986, đây là BLHS đầu tiên, đánh dấu sự tiến bộ về kỹ thuật lập pháp hình sự ở nước ta. BLHS năm 1985 được thi hành và trải qua 04 lần sửa đổi, bổ sung vào các năm 1989, 1991, 1992 và 1997. Trong BLHS năm 1985 ban đầu và trong 03 lần sửa đổi, bổ sung sau đó vào các năm 1989, 1991 và 1992, tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi chưa được quy định độc lập mà được quy định trong tội hiếp dâm tại Điều 112. Theo đó, hiếp dâm là hành vi “dùng vũ lực hoặc thủ đoạn khác giao cấu với người khác trái ý muốn của họ” hoặc “mọi trường hợp giao cấu với trẻ dưới mười ba tuổi”

Lần sửa đổi, bổ sung thứ nhất vào năm 1989, Điều 112 không có gì thay đổi; lần sửa đổi, bổ sung thứ 2 vào năm 1991, Khoản 1, 2 và 3 Điều 112 vẫn giữ nguyên và đã sửa đổi Khoản 4 Điều 112 theo hướng tăng mức hình phạt, thể hiện tính trừng trị nghiêm khắc đối với trường hợp giao cấu với người dưới 13 tuổi. Lần sửa đổi, bổ sung thứ 3 vào năm 1992, Điều 112 không có sự thay đổi so với lần thứ 2. Đến lần sửa đổi, bổ sung lần thứ 4 năm 1997, hành vi hiếp dâm người dưới 16 tuổi được tách thành tội phạm độc lập với tên gọi “tội hiếp dâm trẻ em” quy định tại Điều 112a.

Sau khi Điều 112a được quy định, ngày 02 /01/1998 liên ngành Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Bộ nội vụ đã ban hành Thông tư liên tịch số 01/1998/TANDTC-VKSNDTC-BNV hướng dẫn áp dụng Khoản 4 Điều 112a, với chủ trương: “Độ tuổi của người bị hại càng nhỏ thì mức án xử phạt đối với người phạm tội càng cao”. Việc quy định tội hiếp dâm trẻ em trong BLHS năm 1985 vào lần sửa đổi, bổ sung thứ 4 thể hiện sự hoàn thiện của hệ thống pháp luật, đáp ứng yêu cầu phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm.

4. Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi trong Bộ luật Hình sự năm 1999

Bộ luật hình sự năm 1999 được Quốc hội khóa X thông qua ngày 21 tháng 12 năm 1985 tại kỳ họp thứ 6 và có hiệu lực từ ngày 01 tháng 7 năm 2000. BLHS năm 1999 quy định tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi tại Điều 112 với tên gọi “tội hiếp dâm trẻ em”. So với tội hiếp dâm trẻ em trong BLHS năm 1985 được sửa đổi, bổ sung năm 1997, BLHS năm 1999 đã có những thay đổi như sau:

Trong cấu thành tội phạm cơ bản của tội phạm hiếp dâm trẻ em, cùng với hành vi “dùng vũ lực” hoặc “thủ đoạn khác” đã được quy định trong BLHS năm 1985, BLHS năm 1999 đã bổ sung hành vi “đe dọa dùng vũ lực” và “lợi dụng tình trạng không thể tự vệ được của nạn nhân” giao cấu trí ý muốn với người từ đủ 13 đến dưới 16 tuổi là hành vi khách quan của tội phạm.

Trong cấu thành tội phạm tăng nặng quy định tại Khoản 2 và Khoản 3, BLHS năm 1999 quy định tỷ lệ thương tật đối với nạn nhân theo hướng cụ thể, rõ ràng; bổ sung thêm các dấu hiệu định khung tăng nặng: đối với nhiều người, biết mình bị nhiễm HIV mà vẫn phạm tội. Ngoài ra, BLHS năm 1999 còn quy định hình phạt bổ sung có thể bị áp dụng đối với người phạm tội là “cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ một năm đến năm năm”.

Quá trình thi hành, BLHS năm 1999 được sửa đổi, bổ sung một lần theo Luật số 37/2009/QH12 ngày 19/6/2009. Trong lần sửa đổi, bổ sung vào năm 2009, tội hiếp dâm trẻ em không có gì thay đổi so với BLHS năm 1999.

5. Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi trong Bộ luật Hình sự năm 2015

Bộ luật hình sự năm 2015 được Quốc hội khóa XIII thông qua tại kỳ họp thứ 10 ngày 27/11/2015, theo dự kiến có hiệu lực từ ngày 01/7/2016. Tuy nhiên trước ngày 01/7/2016, do phát hiện những lỗi sai sót trong BLHS năm 2015 nên Bộ luật này đã được lùi hiệu lực thi hành theo Nghị quyết số 144/2016/QH13 ngày 29/6/2016 của Quốc hội. Ngày 20/6/2017, tại kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XIV đã thông qua Luật số 12/2017/QH14 sửa đổi, bổ sung một số điều của BLHS năm 2015 và có hiệu lực từ ngày 01/01/2018.

Trong BLHS năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017 (sau đây gọi là BLHS năm 2015), tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi được quy định tại Điều 142, so với BLHS năm 1985 và BLHS năm 1999, BLHS năm 2015 đã thay thế thuật ngữ “trẻ em” bằng “người dưới 16 tuổi”. Việc quy định như vậy nhằm cụ thể hóa, tránh gây tranh cãi về thuật ngữ pháp lý và thuận tiện cho việc áp dụng. Cùng với đó, tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi trong BLHS năm 2015 đã có những điểm mới so với BLHS năm 1999 như sau:

Trong cấu thành cơ bản, BLHS năm 2015 đã mô tả cụ thể về hành vi hiếp dâm người dưới 16 tuổi, đó là hành vi “dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực hoặc lợi dụng tình trạng không thể tự vệ được của nạn nhân hoặc thủ đoạn khác giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác với người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi trái với ý muốn của họ” hoặc hành vi “giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác với người dưới 13 tuổi”. Trong khi đó, Khoản 1, Điều 112 BLHS năm 1999 không mô tả hành vi hiếp dâm người dưới 16 tuổi, muốn xác định hành vi phạm tội cần dựa vào Khoản 1, Điều 111 BLHS năm 1999 quy định tội hiếp dâm.

Ngoài hành vi “giao cấu” đã được quy định, BLHS năm 2015 đã bổ sung thêm hành vi “quan hệ tình dục khác” trong cấu thành tội phạm cơ bản của tội phạm. Điều này xuất phát từ thực tiễn cho thấy, nhiều đối tượng sau khi thực hiện hành vi dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực, lợi dụng tình trạng không thể tự vệ được của nạn nhân hoặc thủ đoạn khác đã không giao cấu (sự giao tiếp, tiếp xúc đưa bộ phận sinh dục của nam giới vào bộ phận sinh dục của nữ giới hoặc ngược lại) mà sử dụng bộ phận sinh dục của mình đưa vào các bộ phận khác nhau (miệng, hậu môn…) trên thân thể nạn nhân là người cùng giới hoặc khác giới, hoặc sử dụng bộ phận sinh dục giả để xâm phạm tình dục đối với người khác… Việc BLHS năm 2015 bổ sung hành vi quan hệ tình dục khác đã mở rộng phạm vi chủ thể và nạn nhân của tội phạm, đáp ứng yêu cầu công tác phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm, góp phần hoàn thiện pháp luật.

Bộ luật hình sự năm 2015 đã bổ sung các dấu hiệu định khung tăng nặng trách nhiệm hình sự trong cấu thành tội phạm tăng nặng của tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, bao gồm: Gây rối loạn tâm thần và hành vi của nạn nhân; phạm tội đối với người dưới 10 tuổi.

Để triển khai thống nhất tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi trên thực tiễn, trong thời gian tới cần sớm có văn bản giải thích “hành vi quan hệ tình dục khác” trong cấu thành cơ bản của tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi cũng như các tội phạm khác xâm phạm tình dục. Đây là hành vi mới được quy định trong BLHS năm 2015, nếu không có sự hướng dẫn sẽ không phân biệt được tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi và tội dâm ô đối với người dưới 16 tuổi. Bởi, Khoản 1, Điều 145 quy định tội dâm ô đối với người dưới 16 tuổi với nội dung: “Người nào đủ 18 tuổi trở lên mà có hành vi dâm ô đối với người dưới 16 tuổi không nhằm mục đích giao cấu hoặc không nhằm thực hiện các hành vi quan hệ tình dục khác, thì bị phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm”. Như vậy, hành vi dâm ô khác với hành vi giao cấu và hành vi quan hệ tình dục khác. Đối với hành vi giao cấu, lý luận và thực tiễn xét xử xác định là sự giao tiếp, tiếp xúc giữa bộ phận sinh dục của nam giới và nữ giới. Vấn đề đặt ra, hành vi nào là dâm ô? hành vi nào là quan hệ tình dục khác? hai hành vi này khác nhau như thế nào? Điều này đòi hỏi các cơ quan có thẩm quyền sớm có văn bản hướng dẫn để áp dụng trên thực tiễn.

Nguyễn Văn Tùng

Khoa Luật - Học viện Cảnh sát nhân dân

Tài liệu tham khảo:

1. Viện sử học, Quốc triều hình luật, Nxb tư pháp, năm 2013

2. Nguyễn Q.Thắng, Lược khảo Hoàng Việt luật lệ, Nxb văn hóa thông tin, năm 2002

3. BLHS năm 1985, 1999, 2015 và các lần sửa đổi, bổ sung


Gửi cho bạn bè

Phản hồi

Thông tin người gửi phản hồi

Các tin khác